Versterkers, pickups & effecten

Versterking voor de ukelele: kiezen tussen een ingebouwde microfoon, een externe sensor en een akoestische versterker

Het versterken van een ukelele brengt andere technische uitdagingen met zich mee dan bij een klassieke of folk-gitaar. De klankkast is kleiner, de spanning van de nylon- of fluorocarbon-snaren produceert minder mechanische trillingen dan een stalen snaar, en het bruikbare frequentiebereik van een sopraan- of concertukelele ligt in de hoge registers, waar goedkope piëzo-microfoons dun en hard klinken. Als je deze beperkingen begrijpt voordat je in een versterker of een sensor investeert, voorkom je onnodige aankopen en frustraties op het podium.

Undersaddle piëzo-microfoon, top-pickup of condensatormicrofoon: drie verschillende benaderingen

De piëzo-microfoon onder de zadel, die onder de brugzadel is geplaatst, is het meest voorkomende systeem op elektro-akoestische ukeleles in het instap- en middensegment. Het belangrijkste voordeel is de weerstand tegen feedback (larsen) op het podium. Het bekende nadeel: hij vangt de bottrillingen van de brug op in plaats van de resonantie van het bovenblad, wat dat ‘plastic’ en agressieve geluid in de hoge tonen oplevert dat gebruikers van goedkope piëzo’s maar al te goed kennen. Een gedeeltelijke oplossing is om dit type sensor te combineren met een actieve voorversterker met parametrische equalizer, zoals de Fishman Presys Blend of de Shadow SH-405, waarmee het bereik van 2-5 kHz, dat verantwoordelijk is voor deze hardheid, kan worden uitgeschakeld.

Contact-top-sensoren (K&K Sound Uke Pure, LR Baggs Anthem Tru-Mic) worden rechtstreeks op het klankbord geplakt en vangen de echte akoestische resonantie van het instrument op. Hun geluid is aanzienlijk natuurlijker dan dat van een piëzo-ondersaddle, met name bij een concert- of tenorukelele van massief mahonie of koa, waarvan het bovenblad een echte dynamiek produceert. Het nadeel is een verhoogde gevoeligheid voor feedback bij hoge volumes op het podium. Bij een sopraanukelele beperkt het kleine oppervlak van het bovenblad de prestaties van de sensor.

Voor opnames in een studio of thuisstudio levert een condensatormicrofoon met een klein membraan, geplaatst op 20-30 cm van de overgang tussen bovenblad en hals en lichtjes gericht naar het klankgat, een beter resultaat op dan welk ingebouwd pick-upsysteem dan ook. Modellen zoals de Rode NT5, de AKG C451B of de DPA 4099 (instrumentclip) vangen de natuurlijke klank van het instrument op zonder de klankkleur te veranderen. Deze aanpak vereist een vakkundige opname en een audio-interface met een hoogwaardige voorversterker, maar blijft de referentie voor een getrouwe opname.

Akoestische versterkers voor ukelele: de kwestie van de ingangsimpedantie

Een technisch aspect dat bij aankoop vaak over het hoofd wordt gezien: passieve piëzo-sensoren hebben een hoge uitgangsimpedantie, vaak hoger dan 10 MΩ. Een standaard elektrische gitaarversterker heeft een ingangsimpedantie van 1 MΩ. Het aansluiten van een passieve piëzo op een standaard ingang leidt tot een verzwakking van de lage frequenties en een hoorbare klankstijfheid. De akoestische versterkers die zijn ontworpen voor snaarinstrumenten zonder elektrische frets, zoals de Fishman Loudbox Mini (60 W, 8 kg, ingang met hoge impedantie), de AER Compact 60 of de Schertler DAVID, beschikken over ingangen met hoge impedantie (vaak 10 MΩ) die de respons van de piëzo-sensor respecteren en de lage tonen van de tenor- of bariton-gitaar weergeven zonder kunstmatige compensatie.

Bij een ukelele met ingebouwde actieve voorversterker (9V-batterij, laagimpedantie-uitgang) vervalt deze beperking en kan het instrument worden aangesloten op elke standaard jack-ingang, inclusief een PA-installatie of een DI-kanaal van een mengpaneel. Dit is het praktische voordeel van investeren in een voorversterkt systeem op het instrument in plaats van achteraf te compenseren.

Incidenteel podiumgebruik: compacte akoestische versterker van 40-60 W met ingebouwde equalizer, ingang met hoge impedantie, monitorretour mogelijk (Fishman Loudbox Mini, Boss Acoustic Singer Live LT)
Studio- en thuisopnames: audio-interface met 2 ingangen (Focusrite Scarlett 2i2 of vergelijkbaar) + kleine condensatormicrofoon, zonder versterker in de keten
Regelmatig livegebruik: actief DI-systeem (Radial PZ-Pre, LR Baggs Para DI) aangesloten op het mengpaneel, externe voorversterker speciaal voor akoestische instrumenten, eventueel monitorretour

Effectpedalen geschikt voor de ukelele: wat werkt echt?

De ukelele reageert anders op gangbare effecten dan stalen snaren. Distortion en overdrive leveren over het algemeen een weinig muzikaal resultaat op bij nylon snaren, door een gebrek aan voldoende harmonischen in de lage frequenties. Daarentegen passen drie soorten effecten van nature in het ukelelespel: reverb (spring of room, geen te lange plates), delay (kwartnoot of gepunte achtste voor fingerpicking) en een lichte chorus die het geluid van een sopraan-ukelele voller maakt zonder de articulatie te verdoezelen. Compacte pedalen zoals de TC Electronic Hall of Fame 2 of de Boss RV-6B voor reverb, of de TC Electronic Flashback 2B voor delay, zijn geschikt voor dit soort gebruik zonder dat er een volledig pedaalbord nodig is.

De looper verdient een speciale vermelding voor spelers die alleen spelen: met een compacte looper (Boss RC-1, TC Electronic Ditto) kun je tijdens een optreden of tijdens het oefenen in realtime arrangementen opbouwen, laag voor laag. Het is een van de weinige effecten die daadwerkelijk invloed heeft op de manier waarop je de solo-ukelele bespeelt, en niet alleen op de klankkleur. De autonomie van de loop, de kwaliteit van de tempodetectie en het gebruiksgemak bij het activeren met de voet zijn de selectiecriteria die ertoe doen.

Een externe voorversterker/equalizer in pedaalvorm (LR Baggs Venue DI, Fishman Aura Spectrum) blijft waarschijnlijk de meest nuttige aankoop voor een ukelele met een bescheiden passieve of actieve piëzo-sensor. Hiermee kun je de klankfouten van de sensor corrigeren, de equalizer aanpassen aan de zaal, het volume onafhankelijk regelen en via een DI-ingang op de mengtafel aansluiten zonder tussenkomst van een versterker. Op het podium maakt een goede pedaalvoorversterker meer verschil dan de keuze van de monitorversterker.

Hoe kies je op basis van het daadwerkelijke gebruik: oefenen, optreden of opnemen?

Een concertukelele met massief sparren bovenblad en een K&K Sound-pickup aangesloten op een Fishman Loudbox Mini is voldoende om in een bar met honderd mensen te spelen zonder externe geluidsinstallatie. Hetzelfde instrument in een zaal met tweehonderd mensen met monitoren vereist een actief DI-systeem op de mengtafel en een speciale monitor. Een sopraanuit een gelamineerde lindenhouten klankkast met ingebouwde plastic piëzo-element levert in deze twee situaties geen bevredigend resultaat op, hoe hard je ook probeert dit te compenseren met equalizerinstellingen: het instrument zelf moet voldoende akoestische klank hebben om via de versterking goed weergegeven te worden. De signaalketen begint altijd bij de bouwkwaliteit van het instrument, niet bij de geluidsapparatuur.