Jacks, capos & plectrums

Capodasters, plectrums en aansluitingen voor de ukelele: wat elk accessoire concreet verandert

Een sopraan-ukelele gestemd in de standaard GCEA-stemming biedt vier basistoonsoorten. Door een capo op de tweede fret te plaatsen, wordt het instrument getransponeerd naar AEF#B zonder dat de techniek van de linkerhand hoeft te worden aangepast, waardoor direct toegang wordt verkregen tot minder gangbare toonsoorten zonder dat er nieuwe barré-akkoorden hoeven te worden geleerd. Een viltplectrum van 2 mm verandert de aanslag van de snaren radicaal en verandert de klankprojectie van een concert-ukelele zodanig dat deze hoorbaar is in een drukker akoestisch milieu. Een jack-endpin op een passieve ukelele verandert een huisinstrument in een podiuminstrument, op voorwaarde dat je het juiste boorgatformaat kiest en elektronica die is aangepast aan de impedantie van een piëzo-transducer. Deze drie accessoires hebben één ding gemeen: ze breiden de mogelijkheden van het instrument uit zonder het onomkeerbaar te veranderen.

Capo voor sopraan-, concert- en tenorukelele: druk, formaat en intonatie

De capo voor de ukelele is niet uitwisselbaar met een standaard gitaar-capo. De halsbreedte van een sopraan varieert tussen 34 en 36 mm, die van een concert tussen 36 en 38 mm, en die van een tenor bedraagt 38 tot 40 mm. Een akoestische gitaarkapodaster die is ontworpen voor een breedte van 43 tot 48 mm zal over het klankbord uitsteken, ongelijkmatige druk uitoefenen op de buitenste snaren en de intonatie vanaf de eerste fret vervormen. De keuze van het formaat is dus het eerste criterium, nog vóór de prijs of het merk.

Klemcapo’s (spring capo’s) zijn het meest gangbaar op de ukelele-markt. Het voordeel is dat ze snel te plaatsen zijn, maar de druk is niet instelbaar. Dit vormt een probleem bij instrumenten die af fabriek een hogere snaaractie hebben: te veel druk duwt de snaren weg van de topkam en verhoogt de intonatie boven de gelijkzwevende stemming, waardoor open akkoorden systematisch vals klinken. Met schroefcapo’s kan de druk worden ingesteld tussen ongeveer 0 en 5 kgf, wat de variaties in snaarhoogte tussen de modellen compenseert. Voor een ukelele met een lage en goed afgestelde snaarhoogte volstaat een klemcapo tussen 8 en 12 euro. Voor een instrument waarvan de snaarhoogte aan de G-kant bij de 12e fret meer dan 3 mm bedraagt, verdient een schroefcapo de voorkeur.

Met gedeeltelijke capos, ook wel spider capos genoemd, kun je slechts twee of drie snaren bedekken en open akkoorden verkrijgen die handmatig op vier snaren onmogelijk te reproduceren zijn. Het is een nicheproduct, maar nuttig voor spelers die niet-standaard stemmingen verkennen, zoals de DGBE bariton of de ADF#B re-entrant alt.

Ukulele-plectrum van vilt of nylon: dikte, materiaal en speeltechniek

De ukelele wordt traditioneel met de vingers bespeeld, met de duim of de wijsvinger. Het gebruik van een harde plectrum van celluloid of Tortex op een ukelele met nylon snaren zorgt voor een harde aanslag, een uitgesproken schraapgeluid en een gebrek aan sustain, omdat de nylon- of Nylgut-snaar niet is ontworpen om de zijdelingse wrijving van hard plastic te weerstaan. Het geschikte plectrum voor de ukelele is van vilt (felt) of van zacht nylon, met een dikte van minder dan 0,60 mm.

Plektrums van vilt, met een dikte tussen 2 en 4 mm, zijn de standaard voor het strummen op de ukelele. Hun poreuze oppervlak absorbeert een deel van de impactenergie in plaats van deze volledig over te brengen op de snaar, wat een ronde aanslag, een beheerst volume en een klank oplevert die het klankbord van instrumenten van licht hout, zoals linde of sapele, niet belast. Een vilt van 2 mm is geschikt voor snel en gearticuleerd spel; een vilt van 4 mm geeft meer volume, maar vertraagt de overgangen tussen akkoorden voor minder geoefende handen.

Dunne nylon plectrums, van 0,38 tot 0,50 mm, zoals de Dunlop Nylon Standard of een vergelijkbaar model, maken het mogelijk om op Nylgut- of fluorocarbon-snaren te plukken zonder overmatig klingelgeluid te veroorzaken. Ze zijn handig voor melodische arrangementen op tenor- of baritonakkoorden, waarbij de precisie van elke noot belangrijker is dan het strummen van akkoorden. Op een sopraan- of concertgitaar is het voordeel minder groot, omdat de korte mensuur (338 mm voor een sopraan, 432 mm voor een concertgitaar) de dynamiek bij solo-picking sowieso beperkt.

Vilt 2 mm: snel tokkelen, ronde aanslag, geschikt voor beginners en akoestische sessies zonder versterking
Vilt 4 mm: hoger volume, langzamere aanslag, om het geluid te projecteren in een licht bezette akoestische context
Nylon 0,38-0,50 mm: gearticuleerd tokkelen op tenor en bariton, melodische arrangementen, fluorocarbon snaren
Dun celluloid 0,46 mm en minder: alleen te gebruiken op fluorocarbon snaren, vermijd gebruik op Nylgut om ruis en vroegtijdige slijtage te voorkomen

Jack-endpin voor elektro-akoestische ukelele: installatie, impedantie en compatibiliteit

De endpin-aansluiting is het verbindingspunt tussen de piëzo-transducer die onder de kam is ingebouwd en een voorversterker of een mengpaneel. Bij een elektro-akoestische ukelele uit het instapsegment is deze af fabriek vooraf geïnstalleerd met een voorversterker op een 9V-batterij die in de klankkast is ondergebracht. Bij een akoestische ukelele zonder elektronica moet voor de installatie van een endpin-aansluiting een gat in de klankkast worden geboord ter hoogte van de bevestigingsknop, meestal 10 mm voor een 6,35 mm-aansluiting of een TRS-stereo-aansluiting, afhankelijk van het gekozen systeem.

Het onderscheid tussen een mono TS-jack (tip-sleeve) en een stereo TRS-jack (tip-ring-sleeve) is concreet en bepalend. Een passieve piëzo-pickup wordt aangesloten via een 6,35 mm mono-aansluiting met een hoge uitgangsimpedantie, tussen 1 en 10 MΩ, en vereist een externe voorversterker met hoge ingangsimpedantie, een DI-box of een instrumentvoorversterker, om te voorkomen dat de hoge frequenties in de kabel verloren gaan. Een actief systeem met een 9V-batterij heeft deze voorversterker in het instrument ingebouwd en maakt gebruik van een TRS-aansluiting waarvan de ring de stroomtoevoer bij het aansluiten in- of uitschakelt, wat de levensduur van de batterij verlengt. Als je een vervangende aansluiting kiest zonder te controleren of het systeem actief of passief is, krijg je wel een werkende verbinding, maar met een slechter geluid, met een te zwak signaal of verlies van definitie in de hoge tonen.

Voor een installatie zonder boren op een akoestische ukelele zijn er pick-upsystemen met een magnetische clip op het klankgat of een zelfklevende transducer op het bovenblad, die via een mono-aansluiting aan de voorkant worden aangesloten. Deze oplossingen zijn volledig omkeerbaar, brengen geen wijzigingen aan de klankkast aan en werken goed voor incidenteel podiumgebruik met een laag terugkoppelingsvolume. Ze zijn geen vervanging voor een piëzo-systeem dat correct onder de kam is geplaatst voor regelmatig versterkt gebruik op podiumniveau.