Bariton – basukelele

Baritonukelele en basukelele: twee verschillende formaten, twee verschillende speelwijzen

De bariton en de bas bevinden zich aan de twee lage uiteinden van het ukelelespectrum, maar ze werken niet volgens dezelfde instrumentale logica. De baritonukelele is ongeveer 76 cm lang, met een mensuur van 483 mm tegenover 432 mm voor een tenor. Hij wordt gestemd in DGBE — de vier lage snaren van een klassieke gitaar — waardoor hij een directe overgang vormt voor de gitarist die een licht reisinstrument wil zonder een nieuw vingerzetsysteem te moeten leren. De basukelele wordt gestemd in EADG, net als een elektrische bas, met een concert- of tenorkorpus en snaren van polyurethaan of siliconenelastomeer die grondfrequenties genereren die onmogelijk te verkrijgen zijn op een instrument van dit formaat met conventionele snaren.

Baritonukelele: wat er echt verandert ten opzichte van de tenor

De verlenging van de mensuur tot 483 mm verandert twee concrete parameters: de snaarspanning en de afstand tussen de frets. Bij een grotere trillinglengte neemt de spanning toe om de toonhoogte te behouden, wat een steviger aanslag geeft dan bij een sopraan- of concertukelele. De afstand tussen de frets wordt evenredig groter, wat gunstig is voor volwassenen met middelgrote tot grote handen, maar een belemmering kan vormen voor kleine vingers. De meeste instapmodellen baritonukeleles (merken Kala, Ortega, Flight) worden geleverd met snaren van gesponnen nylon of fluorocarbon in de medium-spanningsklasse. Vervanging door Worth Brown fluorocarbon- of Aquila Nylgut Baryton-snaren verbetert de definitie van de noten in de hoge posities aanzienlijk, voorbij de 7e fret, waar de goedkope originele snaren hun intonatieprecisie verliezen.

Wat de bouw betreft, produceert een bariton met een massief mahoniehouten boven- en achterblad voor € 180-250 warme middentonen met een langzame, natuurlijke uitklank, geschikt voor fingerpicking-begeleiding. Een model met een bovenblad van massief sparrenhout en een achterblad/zijkanten van gelamineerd mahoniehout in dezelfde prijsklasse biedt een meer uitgesproken projectie naar voren en een betere helderheid van de hoge tonen bij het strummen. De topkam van echt been, die te vinden is op modellen vanaf € 150 van merken als Baton Rouge of Cordoba, verbetert de overdracht van trillingen bij open akkoorden en vermindert de fretbuzz in de eerste positie die je altijd ziet bij de gegoten ABS-kunststof topkammen van lagere kwaliteit.

Stemmechanieken en stemvastheid bij de bariton

De bariton wordt vaak geleverd met tandwielmechanismen met een overbrengingsverhouding van 14:1 of 18:1, in tegenstelling tot de kleine sopranomodellen die nog vaak gebruikmaken van frictiemechanismen. Een verhouding van 18:1 betekent dat een volledige draai aan de knop een rotatie van 1/18 van de rol oplevert: de fijnafstelling is nauwkeurig en het geleidelijke ontstemmen tussen twee speelsessies wordt aanzienlijk verminderd. Bij een bariton die bedoeld is voor regelmatig gebruik is het controleren van deze overbrengingsverhouding vóór de aankoop geen detail van de instrumentbouw, maar een criterium voor de speelbaarheid, vooral als het instrument in een ruimte staat die onderhevig is aan seizoensgebonden temperatuurschommelingen.

Basukelele: akoestische klankkast, projectie van een elektrische bas

Het principe van de basukelele berust volledig op de snaren. Standaardsnaren van nylon of fluorocarbon kunnen op een klankkast van 50 cm de grondfrequenties van een bas van 50-100 Hz niet produceren. Fabrikanten omzeilen deze fysieke beperking met snaren van soepel polyurethaan (serie Aquila Thundergut) of siliconenelastomeer (Pahoehoe van Road Toad Music): deze snaren, die ondanks hun lage massa veel dikker zijn dan klassieke snaren, trillen langzaam en gaan diep in de lage tonen met een lichte speelspanning. Het akoestische resultaat zonder versterking blijft bescheiden, maar een elektro-akoestische basukelele met ingebouwde microfoon (Shadow, Fishman of het eigen systeem van Kala U-Bass), aangesloten op een kleine actieve luidspreker van 10 W of een basversterker voor repetities, produceert een geluid dat prima bruikbaar is voor een kamermuziekensemble, een duo of een opnamesessie met een koptelefoon.

De Kala U-Bass heeft het formaat vanaf 2010 populair gemaakt, met een mensuur van 508 mm, een body van mahonie of koa, en standaard Pahoehoe-snaren. De spanning van deze siliconen snaren blijft erg laag, wat de overgang vergemakkelijkt voor een beginnende bassist of een muzikant die overstapt vanuit een andere tokkelinstrument. De Aquila Thundergut-snaren, een direct alternatief, bieden een iets scherpere aanslag en een stabielere stemming bij droog weer, ten koste van een iets minder soepel gevoel. Beide zijn compatibel met de meeste bruggen en topkammen van bas-ukeleles, mits de inkepingen in de topkam vóór de montage worden gecontroleerd.

Keuzecriteria: bariton- of bas-ukelele, afhankelijk van uw gebruik

Gitarist die een compact instrument zoekt met directe vingerzettingen: bariton DGBE, mensuur 483 mm, 18:1-tandwielmechanismen, Worth- of Aquila Nylgut Bariton-fluorocarbon snaren, massief sparren bovenblad als het budget hoger is dan € 180.
Bassist of ensemblemusicus die op zoek is naar een draagbare bas: bas-ukelele met ingebouwde microfoon, Pahoehoe- of Thundergut-snaren, mahonie- of koa-body, passieve of actieve voorversterker, afhankelijk van het gebruik op het podium of in de studio.

Onderhoud en opslag van baryton- en bas-ukeleles van massief hout

Een massief houten klankkast, of het nu gaat om een bariton van mahonie of een bas-ukelele van koa, reageert op schommelingen in de luchtvochtigheid. De ideale bewaarklimaat ligt tussen 45 en 55 % relatieve luchtvochtigheid. Bij minder dan 40% krimpt het hout, stijgt de actie, kunnen er microscopisch kleine scheurtjes in het bovenblad ontstaan en kunnen de benen brugzadels verschuiven. Een eenvoudige bevochtiger voor de hoes van € 10 (zoals Oasis of D’Addario Planet Waves) volstaat om een instrument dat tussen de sessies door in zijn koffer wordt opgeborgen te stabiliseren. Bas-ukeleles met een body van kunststof of composietmaterialen, die door sommige merken in het instapsegment worden aangeboden, hebben hier geen last van, maar offeren de natuurlijke resonantie op aan de duurzaamheid.