De onclassificeerbare modellen

Ukuleles buiten de standaardmaten: sopranino, bas, resonator, banjolele en guitalele

Sommige instrumenten laten zich niet in de standaardcategorieën indelen. Ze zijn geen sopraan, concert, tenor of bariton: de hier verzamelde modellen wijken af van de vier gangbare formaten, hetzij door hun klankbereik, hetzij door hun bouw, hetzij door hun snaaropstelling. Het zijn geen curiositeiten voor in de etalage. Het zijn instrumenten met een welomschreven bouw, met precieze technische kenmerken, gedocumenteerde toepassingen en kopers die precies weten wat ze zoeken. Deze gids helpt u te begrijpen wat elk type concreet te bieden heeft, voor welke contexten het relevant is, en wat een goed gebouwd model onderscheidt van een gadgetmodel.

De sopranino: extreem formaat, korte toonhoogte, minimale spanning

De sopranino is over het algemeen tussen de 43 en 45 cm lang, met een mensuur van ongeveer 310 mm, dat is zo’n 40 mm korter dan een standaard sopraan. Deze verkleining is niet onbelangrijk: de spanning van de voor dit formaat gekalibreerde Aquila Nylgut-snaren daalt aanzienlijk, waardoor het instrument bijna onbespeelbaar wordt zonder een nauwkeurige afstelling van de actie bij de 12e fret (idealiter tussen 2,2 en 2,5 mm aan de G-kant). De sopranino is een kwart hoger gestemd dan de standaard sopraan (aEBF# of gCEA, afhankelijk van de fabrikant), wat hem een krachtig hoog register geeft, maar de akkoordvoicings voor volwassen handen beperkt. Hij is gemaakt voor de kleine handjes van kinderen van 4 tot 6 jaar, of voor melodisch solospel met zeer hoge fingerpicking. Modellen van merken als Makala of Mahalo in lindenmultiplex in dit formaat dienen als instapinstrumenten voor € 40-60; fabrikanten als Risa of Flea bieden versies aan met een massieve ABS- of harsbody voor dimensionale stabiliteit die onafhankelijk is van vochtigheid, wat relevant is bij het omgaan met een klein, zwetend handje.

De banjolele: gespannen membraan, percussieve aanslag, directe projectie

Bij de banjolele, of banjo-ukelele, is het houten klankbord vervangen door een vel dat over een rond metalen frame is gespannen, meestal van gegoten aluminium of nikkel. Het akoestische resultaat verschilt radicaal van dat van een standaard ukelele: onmiddellijke aanslag, korte sustain, krachtige en directe klank zonder houten klankkast. Deze eigenschap maakt het instrument perfect hoorbaar in een band- of podiumcontext zonder versterking, waar een soprano van gelamineerd mahonie verloren gaat zodra er een percussie-instrument in het spel komt. De stemming blijft standaard GCEA. De 18:1-tandwielstemmechanieken zijn onmisbaar bij dit formaat: het vel reageert onmiddellijk op de minste variatie in de snaarspanning, en goedkope frictiemechanieken zorgen ervoor dat de stemming tijdens het spelen verslapt zodra de temperatuur op het podium stijgt. Ortega, Gold Tone en Kala bieden banjoleles van redelijke kwaliteit aan tussen € 80 en € 220, met een Remo-kunststofvel of een kalfsvel, afhankelijk van de prijs. Het kalfsvellen veroudert beter bij wisselende vochtigheid en klinkt warmer; het plastic vel is stabieler maar harder bij het spelen. Controleer bij ontvangst altijd de spanning van de ring (velspankabels): een losse spankabel aan de medaillonkant zorgt voor een hol en onduidelijk geluid.

De basukelele: polyurethaan, lage tonen, 510 mm mensuur

De basukelele maakt gebruik van snaren van polyurethaan (U-Bass) of gesponnen siliconen, een technologie ontwikkeld door Road Toad Music en populair gemaakt door Kala. De mensuur ligt rond de 500-520 mm voor een verlengde bariton- of concertbody, en hij is gestemd in EADG zoals een contrabas of een elektrische bas, maar in een volledig laag register met snaren met een zeer hoge elasticiteit. Het geproduceerde geluid lijkt op dat van een contrabas met frets: ronde aanslag, aanwezige lage tonen, matige sustain. Het gedrag van de polyurethaan snaren is bijzonder: ze kleven lichtjes aan de vingers bij vochtig weer, ze verdragen geen plectrum (snelle slijtage en agressief geluid), en ze moeten 10 tot 15 uur worden ingespeeld om de intonatie te stabiliseren. De U-Bass is vooral handig als draagbare contrabas, voor basgitaristen die veel reizen of kamermuziekensembles die op zoek zijn naar lage tonen zonder veel ruimte in te nemen. De Kala U-Bass Journeyman met een gelamineerde mahoniehouten body en een sparrenhouten bovenblad is de toegankelijke referentie voor 350-400 €; onder deze prijs zijn de stemmechanieken en de topkam over het algemeen niet voldoende om de intonatie over de hele hals te behouden.

De guitalele: zes snaren, getransponeerde gitaarstemming, mensuur 430 mm

De guitalele is een 6-snarig instrument met een mensuur van ongeveer 430 mm, gestemd in ADGCEa (dat wil zeggen een standaardgitaar met een vaste capo op de vijfde fret). Hij speelt dezelfde akkoordvormen als een gitaar, maar produceert een register dat een kwart naar de hoge tonen is getransponeerd. Het is geen ukelele: het gebruikt nylon snaren met een spanning die is aangepast aan de korte mensuur (Savarez of D’Addario Pro Arte op maat gesneden), en het klankbeeld ligt dichter bij een requinto-gitaar of een reisgitaar dan bij een standaard uke. De Yamaha GL1, voor minder dan 100 €, blijft de standaard in het instapsegment voor dit formaat, met een klankkast van meranti/vezel die bestand is tegen de klimatologische schommelingen tijdens het transport. Voor een muzikant die de gitaar al beheerst en op zoek is naar een compact instrument zonder helemaal opnieuw te moeten leren, is dit de meest logische keuze in deze categorie. Voor iemand die net begint met de ukelele is het onnodig complex: 6 snaren tokkelen op een korte toonladder is een extra uitdaging qua zuiverheid zonder direct pedagogisch voordeel.

Selectiecriteria voor atypische formaten

Sopranino: controleer de snaaractie bij de 12e fret (2,2 mm chanterelle), compatibiliteit van vervangende snaren met de 310 mm mensuur, indien mogelijk met tandwielmechanismen
Banjolele:B soort vel (Remo-plastic of kalfsvel), 18:1-tandwielmechanismen verplicht, afstelling van de spanbanden bij ontvangst controleren, afwerking nikkel versus chroom (nikkel veroudert minder snel)
U-Bass: materiaal van de snaren (Road Toad-polyurethaan of gesponnen siliconen), ingebouwde elektronica bij gebruik op het podium, Graph Tech- of benen kam voor stabiele intonatie, vereist een aparte basversterker zodra er in een groep wordt gespeeld
Guitalele: minimum mensuur 420 mm voor speelcomfort voor volwassenen, nylon snaren geschikt voor kort model, stemmechanieken met een overbrengingsverhouding van minimaal 1:14 voor de 6 snaren

Deze instrumenten zijn geen impulsaankopen. Elk instrument beantwoordt aan een specifieke functionele behoefte: de sopranino voor jonge kinderen of het extreem hoge register, de banjolele voor projectie zonder versterking en een percussieve folkklank, de U-Bass voor compacte lage tonen op reis of in een akoestisch ensemble, de guitalele voor de gitarist die een instrument wil dat in de rugzak past zonder dat hij opnieuw moet leren spelen. Als je een van deze instrumenten koopt zonder een duidelijk doel voor ogen, zit je straks met een instrument dat een week lang goed klinkt en daarna in de koffer blijft liggen.