De concerten & de tenoren

Concert- en tenorukelele: twee formaten om serieus te spelen

De keuze tussen een concertukelele en een tenorukelele is geen kwestie van smaak, maar van mensuur, snaarspanning en lichaamsbouw. De concert heeft een mensuur van 380 mm en een totale lengte van ongeveer 58 cm. De tenor heeft een mensuur van 432 mm en een totale lengte van 66 cm. Dit verschil van 52 mm heeft direct invloed op de afstand tussen de frets, de spanning van de meegeleverde snaren en de klankprojectie van het instrument. Een volwassene met handen van standaardgrootte zal systematisch zuiverder spelen op een concert- of tenor-ukelele dan op een sopraan-ukelele, simpelweg omdat de barré-posities niet vereisen dat de vingers in een te kleine ruimte worden samengedrukt.

Concertformaat: veelzijdigheid en comfort voor volwassen handen

Het concertformaat (58 cm, mensuur 380 mm) is de aanbevolen instap voor een volwassene die het instrument ontdekt. De afstand tussen de frets maakt barre-grepen al vanaf de eerste weken mogelijk zonder overmatige spanning in de gewrichten. De stemming blijft GCEA, net als bij de sopraan, maar de snaarspanning is iets hoger, wat een betere tactiele feedback onder de vingers geeft, een concreet punt om de instrumentale proprioceptie te ontwikkelen. Qua klank produceert een concertmodel van gelamineerd mahonie warm, goed gedefinieerd midden, zonder de soms scherpe helderheid van een sopraan van linde. Met een bovenblad van massief sparrenhout op een instapmodel (120 tot 180 €) is de projectie voldoende om als begeleiding bij zang te spelen in een groep van drie tot vier personen.

Massief sparrenhouten bovenblad versus multiplex op een concertukelele: wat maakt dat echt uit?

Een concertmodel met een massief sparren bovenblad en een achter- en zijkant van gelamineerd mahonie, in de prijsklasse van 130 tot 160 €, reageert anders op de speeldynamiek: het klinkt steeds voller naarmate je er meer op speelt en reageert natuurgetrouwer op de nuances in de aanslag. Een bovenblad van gelamineerd lindenhout, gebruikt op instapmodellen van € 40 tot € 70, produceert een homogeen maar minder responsief geluid, met een snellere volumevervulling zodra er hard wordt gespeeld. Voor een muzikant die regelmatig oefent, betekent het bovenblad van massief sparrenhout een meetbare winst in geluidskwaliteit. De modellen Kala KA-CE, Flight C200 en Ortega RFU11CE illustreren deze toegankelijke kwaliteitsdrempel goed.

Tenorukelele: het formaat voor spelers die op zoek zijn naar meer lage tonen en diepte

De tenor (mensuur 432 mm, totale lengte 66 cm) is het standaardformaat voor gevorderde spelers en optredens. Dankzij de afstand tussen de frets zijn de hoge posities, de 17e tot 19e fret afhankelijk van het model, comfortabel bereikbaar. De langere snaren zorgen voor een stabielere spanning tussen twee speelsessies. Bij een tenorukelele heeft de keuze van de snaren de grootste impact: fluorocarbon snaren (Worth Brown, Fremont Blackline) zorgen voor nauwkeurige hoge tonen en een langere sustain, terwijl de standaard meegeleverde Aquila Nylgut-snaren een krachtige projectie en een rijk middenbereik bieden, met een stabilisatietijd van 15 tot 20 uur spelen voordat ze de stemming vasthouden.

Low-G-stemming op een tenorukelele: een breder bereik naar de lage tonen toe

De tenor is het enige formaat waarbij de Low-G-stemming, met een lage G-snaar in plaats van de gebruikelijke hoge kwart, vanzelfsprekend is. In Low-G bestrijkt de tenor een bereik van meer dan tweeënhalf octaven, vergelijkbaar met dat van een klassieke gitaar op de vier middelste snaren. Voor deze stemming is een G-snaar van gewikkelde fluorocarbon of versterkt nylon nodig, die bij de meeste modellen niet standaard wordt meegeleverd. De merken Ohana, Kanile’a en Cordoba bieden tenoren aan die af fabriek al in Low-G zijn gestemd; bij de andere modellen volstaat het om alleen de G-snaar te vervangen.

Tandwielmechanismen: een praktisch criterium voor concert- en tenorgitaren

Op een concert- of tenorformaat zijn tandwielmechanismen (verhouding 14:1 of 18:1) geen overbodige luxe. Een verhouding van 18:1 betekent 18 omwentelingen van de stempotmeter voor één volledige omwenteling van de stempin, wat fijne micro-afstellingen mogelijk maakt en de stemming tussen twee sessies aanzienlijk langer behoudt dan bij plastic frictiemechanieken, die geleidelijk wegglijden onder de snaarspanning. Voor een beginner die nog niet het gehoor heeft om een ontstemming van 5 cent te detecteren, zorgen goedkope frictiemechanieken al vanaf de tweede week voor frustratie. De modellen van Flight, Kala en Ortega bieden tandwielmechanismen met een verhouding van 18:1 aan vanaf hun tweede prijsklasse, vanaf 90 tot 100 euro.

Bone nut op concert- en tenorukeleles: directe invloed op de intonatie

De topkam en de brugkam bepalen de snaarhoogte en dragen direct bij aan de kwaliteit van de intonatie, met name bij gebarré akkoorden. Een kam van ABS-kunststof, standaard op modellen van € 40 tot € 80, heeft een variabele hardheid en slijt snel. Een brugzadel van echt been, op de juiste hoogte bewerkt, verbetert de overdracht van trillingen tussen de snaar en het bovenblad, vermindert de demping aan de uiteinden van de snaar en zorgt voor een stabielere intonatie over de hele hals. Het vervangen van een ABS-topkam door een topkam van been op een concertmodel van € 100 is een aanpassing die voor € 15 tot € 20 bij een reparateur kan worden uitgevoerd, en het verandert vaak een frustrerend instrument in een bespeelbaar instrument.

Elektro-akoestische tenorukelele: voor optredens en opnames

De elektro-akoestische tenoruitarellen met een onder-zadelmicrofoon (Fishman Kula, Belcat, Shadow) maken directe versterking mogelijk zonder verlies van akoestische dynamiek. De onder-zadelmicrofoon vangt de trillingen van het bovenblad op en niet het geluid in de lucht, wat een zuiver signaal oplevert in een rumoerige podiumomgeving. Bij een tenor met een massief sparren bovenblad is het versterkte geluid aanzienlijk evenwichtiger dan bij een concertmodel met multiplex bovenblad, dat de middenfrequenties vaak accentueert en de lage frequenties verliest. Voor opnames levert een goed afgestelde akoestische tenor (snaarhoogte bij de 12e fret: 3 mm aan de lage kant, 2,5 mm aan de hoge kant) in combinatie met een nabijheidscondensatormicrofoon betere resultaten op dan een directe opname via de jackaansluiting van de meeste elektro-akoestische instapmodellen.

Concertformaat (mensuur 380 mm): aanbevolen voor volwassen beginners tot halfgevorderden, standaardhandgrootte, GCEA-stemming
Tenorformaat (mensuur 432 mm): gemiddelde en gevorderde spelers, gemakkelijke toegang tot hoge posities, compatibel met Low-G, betere projectie
Massief sparren bovenblad: open en dynamisch geluid, al verkrijgbaar vanaf € 120 tot € 130 in concertformaat
18:1-tandwielmechanismen: superieure stemmingbehoud, een onmisbaar criterium vanaf het tweede instrument
B Benen kam: verbeterde intonatie, met name bij gebarré-akkoorden in de hoge posities
Aquila Nylgut-snaren: krachtige klank, rijke middentonen, stabilisatie na 15 tot 20 uur spelen

Onderhoud van een concert- of tenorukelele van massief hout

Een concert- of tenorukelele met een bovenblad of klankkast van massief hout moet worden bewaard bij een stabiele relatieve luchtvochtigheid van 45 tot 55%. Bij een luchtvochtigheid van minder dan 40% (centrale verwarming in de winter) krimpt het hout en kunnen de frets uit de hals steken, wat leidt tot krassen aan de hand. Boven 65% RV (vochtige zomer zonder airconditioning) kunnen de lijmnaden van de klankkast open gaan staan. Een bodybevochtiger (type Oasis OH-5 of D’Addario PW-HPCP-01) in de gevoerde hoes lost het probleem in de winter op. Een halfharde hoes met minimaal 1,5 cm dik schuim beschermt de hals en de kop tegen alledaagse stoten. Deze voorzorgsmaatregelen zijn de investering waard bij een concert- of tenor-ukulele van € 150 of meer: een gebarsten klankkast van massief hout is zelden goedkoper te repareren dan de aankoopprijs van het instrument.